PrintMail this page

de glasharmonica

gewreven idiofoon

Het is een oud kunstje op trouwfeesten en andere gelegenheden waar het schoon servies wordt bovengehaald : als je met een natte vinger over de rand een kristallen glas wrijft, ontstaat er een intrigerend geluid. De hoeveelheid vloeistof die nog rest in het glas bepaalt de toonhoogte ... en de motorische beheersing van de speler !

De geschiedenis van de glasharmonica begint in 1761 in London met een concert van Edmund Delaval, virtuoos op de musical glasses, met in het publiek niemand minder dan Benjamin Franklin (1706-1790). Als ware Verlichte en man van 12 stielen en 13 ambachten had de latere staatsman onmiddellijk enkele ideeën om een makkelijker te bespelen muziekinstrument te maken op basis van wat hij zag. In plaats van glazen te vullen met water, dat voortdurend verdampte, ontwierp hij een opeenvolging van glazen schalen die in elkaar pasten op een dwars geplaatste stok. De stok werd aan het draaien gehouden door een simpel mechanisme met voetaandrijving. De muzikant hoefde enkel de vingers regelmatig te bevochtigen en op de rand van de draaiende schalen te leggen om de wonderlijke klanken ten gehore te brengen. Net als bij een toetsenbord werden de chromatische stappen aangeduid door de rand van de schalen te kleuren, soms met verguldsel.

De glasharmonica werd een echte rage, ook in Europa. In Wenen componeerde ene Wolfgang Amadeus Mozart een Adagio in C (KV356) en zelfs een Kwintet voor glasharmonica, fluit, hobo, altviool en cello (KV617). De Weense psychiater Franz Mesmer (1734-1815, zie het Engelse "mesmerize") gebruikte de glasharmonica om patiënten onder hypnose te brengen.

Maar algauw kreeg het instrument een kwalijke reputatie. Bespeelsters (de glasharmonica werd zoals het virginaal vooral door vrouwen bespeeld) werden getroffen door psychische aandoeningen en in het publiek werden gevallen van bewusteloosheid en hysterie vastgesteld. De etherische klanken zouden zelfs leiden tot epileptische aanvallen en vroeggeboorten ! Allerlei verklaringen werden geopperd : de trillingen zouden te prikkelend geweest zijn voor het zenuwstelsel of de vergulde randen zouden via de vingers loodvergiftiging veroorzaken.

Wat daar ook van zij, vanaf de jaren 1830 geraakte de glasharmonica in onbruik wegens toch niet erg praktisch en simpelweg uit de mode. De beter gestelde muzikale dilettantes wierpen zich op nieuwe instrumenten zoals het harmonium.

Luister hieronder naar een fragmentje van het concert in het mim met het Vienna Glasharmonika Duo dat plaatsvond op donderdag 12 november 2009.

 

Media
Images: 
glasarmonica, Duitsland (?), eind 18e eeuw, inv. M411
glasharmonica, André-Charles-Ghislain Deudon, Mechelen, ca. 1786, inv. M1948
detail van M1948

Archief

05/2017
06/2017
07/2017
08/2017
09/2017
10/2017
11/2017
12/2017