PrintMail this page

Hanske knap

aangeslagen idiofoon

Veel plaatsen in Europa hebben een traditie van maskers in de vorm van een dierenkop met een onderkaak die tegen de bovenkaak wordt geklapt. Die klappende dierenkoppen spelen vooral een rol in gebruiken die verbonden zijn aan de volkskalender. In België leeft deze traditie nog voort in de knaptand van Dendermonde (zie instrument van de maand 02.2012), en in de hanske knap van de Antwerpse Polders, die daar het bedelzingen begeleidt op Verloren Maandag (de maandag na Driekoningen). 

De hanskeknaptraditie wordt voor het eerst beschreven in 1891, maar ze is ongetwijfeld veel ouder. Tot een eind in de twintigste eeuw was ze bekend in de Antwerpse Polderdorpen Lillo, Stabroek, Zandvliet en Berendrecht, en misschien ook in de Antwerpse Noorderkempen. Tegenwoordig wordt ze nog in ere gehouden in Zandvliet en Berendrecht.

De hanske knap wordt gemaakt van een hoge klomp. Men zaagt de voorste helft van de zool los en bevestigt die weer aan de achterste helft met een of  twee lapjes leer of rubber, die dienst doen als scharnieren. In het midden van het losse deel maakt men een touw vast dat door de klomp en over de hiel wordt geleid. (zie tekening)

 

 

Met een ruk aan het touwtje kan men de onderkaak dan dicht laten klappen op de maat van het bijbehorende, half gepsalmodieerde en half gescandeerde  bedelliedje. In het luisterfragment, opgenomen in Zandvliet in 1989, klonk dat zo:

Hanske knap, boven alle stuiverkes!         

't Is om Hanskes baordjen af te doen.                                        

't Is in giën zes, zeuven jaor miër afgedaon.                                                             

Ho Hans, ho Hans!                                                                                                

Steekt een duitjen in den Hans.           

Ho Hans, ho Hans, ho Hans!                                                                                                                                                                                                   

                                                                                                                                                                                      

Om de klomp het uitzicht van een dierenkop te geven wordt hij dikwijls bekleed met schapenvacht of konijnenpels, zoals bij dit exemplaar (inv. 3960) uit Berendrecht,  verworven in 1963. De onderkaak is binnenin bekleed met een rode lap die de tong moet voorstellen. Vaak hangt er een lange 'baard' aan. Tegenwoordig wordt de klomp ook beschilderd.

Oorspronkelijk was de hanske knap een masker: er was een grote zak aan bevestigd waar de speler in kroop, net zoals bij de Dendermondse knaptand. Op het einde van de negentiende eeuw wordt de 'Hans' beschreven als een soort van wild beest. Hij werd rondgeleid aan een koord of ketting door een paar zwartgemaakte zangers, die gewapend waren met een stok. Na het liedje ging hij razend rondspringen tot zijn begeleiders hem bedwongen met de uitroep Hou, Hans! Hou, Hans! Dan kreeg hij het bevel Hans, bidden!, waarop hij zijn muil opende. Daar legde men dan de gift in. Dat kon geld zijn of eetwaar (krentenbrood, worst, spek, ribbetjes, varkensoren en -poten). Op het bevel Hans, spuw uit! liet de Hans de gift vallen in de hand van geleider. Na de rondgang werd de buit bereid en opgegeten in een herberg. Rond 1900 waren de zangers oudere jongens en mannen uit de lagere volksklassen. Vanaf de jaren 1920-1930 waren het jongens én meisjes uit alle lagen van de bevolking, en kregen ze alleen nog geld of snoep.

In de loop van de twintigste eeuw bleef de  kostumering meer en meer achterwege. Vooral vanaf de jaren 1960 ging de traditie zienderogen achteruit. In 1989 telden we in Zandvliet nog een vijftal groepjes. Slechts enkele zangers hadden hun gelaat zwartgemaakt. Sommigen droegen nog de traditionele jutezak met een naar binnen geplooide punt als kap over het hoofd.

Op Verloren Maandag 2017 waren het vooral sympathisanten van voetbalclub Berendrecht Sport die in clubtenue rondgingen met de hanske knap ten voordele van de jeugdploegen. Daarnaast werden alleen nog twee tienjarige, traditioneel uitgedoste meisjes opgemerkt.

 

Wim Bosmans 

 

Media
Images: 
Hanske Knap  Berendrecht, Antwerpen, ca. 1950
hanske knap tekening
Zandvliet, 1989 P. Van Linden & P. Kouwenberg (foto S. Guilliams)
Zandvliet, 1989, K. Dingemans, B. Van Dorst & R. Daens (foto S.Guilliams)
Zandvliet-Berendrecht, 2017, L. van Wellen & A. Struyf  (foto Staf De Lie)
Berendrecht, 2017, supporters voetbalclub Berendrecht Sport (foto Staf De Lie)