PrintMail this page

lyra

chordofoon

In de Egeïsche Zee, ongeveer halfweg tussen Kreta en Rhodos, ligt het Griekse eiland Karpathos. Zonnekloppers komen er veel minder dan bij de grote buren. Maar voor wie van authentieke muzikale tradities houdt, is Karpathos een mekka. Feesten doen de zesduizend Karpathioten, én hun talloze uitgeweken familieleden, nog altijd het liefst op de tonen van de tsambouna (doedelzak), laouto (luit) en lyra.

De lyra is een driesnarige vedel met een gewelfde, peervormige klankkast, die samen met de hals en de kop gesneden is uit één blok hout. Het bovenblad heeft twee klankgaten (de 'ogen') in de vorm van halve maantjes. De lyra wordt verticaal bespeeld. Meestal zittend, en dan rust ze op de dij, maar ook staand of lopend, met de hals gekneld tussen duim en wijsvinger. De speler drukt de snaren niet tegen een toets, zoals bij de viool, maar hij verkort ze van opzij met zijn vingernagels.

De oorsprong van de lyra is nog altijd voer voor discussie. Mogelijk evolueerde ze uit de antieke lier, toen Europa rond het jaar duizend de strijkstok van de oosterse vedels had leren kennen. Wat er ook van zij, de lyra's van Karpathos en zijn buren in de Egeïsche Zee zijn het meest verwant met de vedels van gebieden die in het Byzantijnse Rijk onder invloed stonden van de Griekse cultuur. Nog altijd levende broertjes en zusjes zijn bijvoorbeeld de Bulgaarse gadulka, de Dalmatische lijerica, de Calabrische lira en de kemençe van de Turkse traditionele kunstmuziek.

Op vele plaatsen in Griekenland is de rol van de vedel in de vorige eeuw overgenomen door de viool, net zoals dat in West-Europa al honderden jaren eerder was gebeurd. Niet zo in Karpathos. Daar maakt de lyra nog altijd de dienst uit. Als een groepje mannen samen gaat zitten rond een met drank en hapjes beladen tafel om vele uren lang mantinades te improviseren - tweeregelige verzen waarmee de zangers hun emoties delen met elkaar - dan hebben ze steevast het gezelschap van een lyra en een laouto. Een lyra voor de melodie, een laouto voor de akkoorden, en allebei de instrumenten voor het ritme. Typisch voor Karpathos is het ritmische gerinkel van de belletjes die aan de strijkstok zijn gehecht.

En dan is het tijd voor het bal. De muzikanten nemen plaats op een tafel in het midden van het plein, en rondom vormt zich een lange open kring voor de pano choros ('hoge reidans'), die zonder onderbreking zal doorgaan tot de volgende ochtend. Vooral in het noorden van Karpathos komt er voor de dans vaak een tsambouna bij, die dan het voortouw overneemt van de lyra.

Hoe de tentoongestelde lyra in het mim is terechtgekomen, lezen we in het muzikale dagboek van Wim Bosmans, conservator van de Europese volksinstrumenten, in juli 1998 met vakantie op Karpathos:

' Op wandel in het dorpje Othos. Vanuit een taverna waaien ons weer lyra-klanken toe. Voor de toog in een lege gelagzaal zit een forse man te spelen in zijn eentje. Hij stampt de maat met zijn witbestoven werkschoenen. Een aannemer die tijdens zijn middagpauze even zijn vingers los speelt. En hoe! Hij gunt ons geen blik. Hij heet Achilleas Vassilarakis en is de zoon van de beroemde lyraspeler Kostas Vassilarakis. Die leren we kennen op het terras. Een kwieke zeventiger (°1925) met een hoedje, een imposante witte snor en daaronder een pijp met geurige Amforatabak. Een archetypische opa. Kostas is de beminnelijkheid zelve, en hij wil ons graag een oude lyra van zijn hand verkopen. Hij troont ons mee naar zijn traditionele huis hogerop in het dorp. We kunnen zijn jeugdige tred nauwelijks volgen. Het instrument dat hij wil afstaan voor het mim, heeft hij gemaakt rond 1965-1970. Een mooi exemplaar, gesneden uit één stuk Libanonceder, met een klankblad van naaldhout en bespannen met drie darmsnaren. Voor honderdduizend drachmen is deze lyra van ons.'

Het instrument vertoont zowel oorspronkelijke als recentere kenmerken. Darmsnaren worden tegenwoordig steeds minder gebruikt. Omwille van het grotere gebruiksgemak zijn de muzikanten de jongste decennia meestal overgegaan op metalen snaren. Typisch voor de lyra's uit de vorige eeuw is dan weer dat de bouwer zijn instrument heeft opgesmukt - wellicht respectabeler heeft willen maken - met elementen uit de vioolbouw, zoals een krul boven op de traditionele, peervormige kop, en een zwarte toets in kunststof, die voorts geen enkele functie heeft.

Media
Images: 
Kostas Vassilarakis met lyra; foto Ritteke Demeulenaere
lyra inv. 1998.014