PrintMail this page

Ruudga

chordofoon

De ruudga is een eensnarige vedel die bespeeld wordt door de Mossi bevolking in Burkina Faso. De Mossi vormen de grootste etnische groep van het land, met meer dan 50 % van de populatie. Ze wonen in het midden van Burkina Faso, op een plateau dat zich uitstrekt over een groot deel van het land. Het landschap op dit plateau is voornamelijk savanne, een grasvlakte met een paar heuvels.
Het Mossi rijk werd gevestigd rond de elfde eeuw, en de organisatie van dit rijk, met één centraal koninkrijk en verschillende kleinere districten met elk een eigen hof en heerser, bestaat vandaag de dag nog steeds ongewijzigd.

De ruudga is een spijkervedel, een type vedel dat wijd verspreid voorkomt in West-Afrika.  Andere voorbeelden zijn de goge van de Hausa, gondze van de Dagbamba en nyanyeru van de Peul. Zoals bij de meeste West-Afrikaanse vedels bestaat de resonator van de ruudga uit een halve ronde kalebas, die bekleed is met dierenvel. Traditioneel werd hiervoor varanenhuid gebruikt, maar tegenwoordig zijn veel instrumentenmakers overgestapt op geitenvel omdat dit beter verkrijgbaar is. Geitenvel wordt over de kalebas gespannen door het vast te naaien aan een leren koord of twijg rondom de resonator, waarna het geheel wordt vastgemaakt aan de achterzijde met katoenen touwen. Een reptielenhuid wordt daarentegen eerst met behulp van een leren band om de kalebas gelijmd, waarna er metalen nagels in worden aangebracht voor extra stevigheid.
Er wordt een houten hals door de kalebas gestoken, die eindigt in een punt bij de onderzijde. De snaar is gemaakt van paardenhaar en loopt van de punt aan de onderzijde over de kam naar de bovenzijde van de hals waar hij wordt vastgemaakt met touw. De kam is klein en heeft een omgekeerde V-vorm. Hij is gemaakt van een natuurlijk vertakt stukje hout. De kam wordt op het klankvel geplaatst op zijn twee ‘voetjes’ en wordt op zijn plaats gehouden door de spanning van de snaar. In het vel is een rond klankgat gesneden, meestal aan de linkerzijde.

Meestal wordt een ruudga gestemd door middel van het touw waarmee de snaar aan de bovenzijde van de hals bevestigd is, of door een driehoekig stukje bot of hout tussen de snaar en onderzijde van de resonator verder of juist minder ver in te steken. Bij ons instrument van de maand echter is er een modern stemsysteem aangebracht door maker en speler Nouss Nabil. Het gaat hier om een metalen stemsysteem dat door de bovenkant van de hals is gestoken. De snaar is bevestigd aan het uitstekende gedeelte, en kan gestemd worden door aan het platte gedeelte van de stemschroef te draaien, gelijk een stemschroef van een gitaar.

Traditioneel wordt de ruudga bespeeld door blinden. Zij bespelen dit instrument op verschillende locaties en tijdens diverse gelegenheden. Ten eerste kunnen zij wat geld verdienen door te zingen op markten en in cabarets (lokale cafés waar gierstbier geschonken wordt). Hun liederen kunnen gebaseerd zijn op volksverhalen, spreekwoorden of het laatste nieuws. De tekstenzijn vaak geïmproviseerd, zodat de muzikant de inhoud aan kan passen aan de gelegenheid. Op een markt kan de muzikant het laatste nieuws in zijn lied vertellen, en zijn eigen commentaar daarop, of hij kan bezoekers welkom heten die zojuist zijn gearriveerd uit een ander dorp.
Ten tweede kunnen vedelspelers worden uitgenodigd aan het hof om lofliederen te zingen. Deze gewoonte bestaat op elk niveau van het Mossi rijk, van het centrale koninklijk paleis tot de kleinere hoven in de districten en dorpen. Al sinds de oprichting van het Mossirijk speelt de vedel een belangrijke rol aan het als essentieel onderdeel van verschillende ceremonieën en rituelen, en zij doet dat vandaag de dag nog steeds.

Ruudga spelers hebben aldus een ambivalente positie in de Mossi samenleving. Zij behoren meestal tot de lagere sociaaleconomische klasse van de samenleving en zijn afhankelijk van giften van het publiek als zij in cafés spelen. Tegelijkertijd worden zij hogelijk gewaardeerd omdat zij aan het koninklijk hof spelen. Het optreden voor de koning geeft hen niet alleen meer financiële zekerheid, het verhoogt ook hun sociale status.

Ons instrument van de maand (inv. 2013.076) is gemaakt en geschonken door Nouss Nabil uit Bobo-Dioulasso.

Media
Images: 
Ruudga
External Video
See video